overzicht |

 

5930

De systeemtherapie

 

 

 

Overzicht

Systeemtherapie behelst het therapeutisch werken met bestaande sociale systemen, in het bijzonder partnerrelaties en gezinnen. De geschiedenis van de systeemtherapie vertoont een rijke schakering van theoretische modellen en hierop gestoelde therapeutische benaderingen.

 

De systeemtherapie komt voort uit een tweetal bronnen: onderzoek en klinische praktijk.

 

De eerste bron heeft verschillende groepen geïnspireerd die onderzoek deden naar communicatiepatronen in sociale systemen, waarbij men zich aanvankelijk vooral richtte op gezinnen met schizofrene patiënten. Pioniers als Whitaker, Wynne, Bowen en Boszormenyi-Nagy bestuderen elk op hun manier dergelijke gezinnen en bedenken hun eerste theorieën. De aandacht wordt vooral gericht op ‘pathogene’ moeders en inadequate vaders. Langzamerhand wordt afstand genomen van het kijken naar geïsoleerde onderdelen uit een systeem. De visie ontstaat dat de patiënt symptoomdrager kan zijn van gezinspathologie.

 

Bateson en de leden van de Palo Alto groep, zoals Haley, Weakland en later ook Jackson en Watzlawick, worden de bekendste en meest baanbrekende vertegenwoordigers van onderzoek naar communicatiepatronen binnen systemen. Hun onderzoeksgroep baseert zich daarbij op nieuwe ideeën afkomstig uit andere wetenschapsgebieden, zoals de systeemtheorie van Von Bertalanffy, de communicatietheorie en de cybernetica (de stuur-en regelkunde).

 

De tweede bron is de klinische praktijk. Tot de jaren veertig overheerst de psychoanalytische opvatting dat therapeutisch contact tussen de therapeut en de familie van de patiënt uit den boze is om de overdracht bij de patiënt niet te verstoren en tegenoverdracht bij de therapeut te voorkomen. Na het ontstaan van opvoedkundige bureaus gaat men ouders en gezinnen uitnodigen en ontdekt men hoe dat directe contact effect oplevert. Uit deze ontwikkeling ontstaan in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw instituten voor gezinstherapie. Men baseert zich op een psychoanalytische gezinstherapie, legt de nadruk op intergenerationele processen of ontwikkelt een gedragsgerichte gezinstherapie. Er ontwikkelt zich een directieve en strategische gezinstherapie met vertegenwoordigers als Haley en Minuchin. Ook een experiëntiële gezinstherapie met Whitaker en Andolfi.


Interactie- en communicatierichting (Watzlawick, Bach)

Uitgangspunt

Alle menselijke problemen zijn communicatieproblemen. Pathologie is pathologische communicatie.

 

Doel

De persoon leren communiceren, d.w.z. assertief zijn (=opkomen voor wensen) en empatisch (=luisteren naar andere).

 

Kenmerken

Vnl. groepsbehandelingen, waarbij men tracht de leden bewust te maken van de vicieuze cirkels die een communicatieverbetering blokkeren, en men hen aanmoedigt in alles wat maar gelijkt op goede communicatie.

 

Bijdrage

Het benadrukken van een belangrijk aspect in de psychologie, dat in de andere richtingen wat ondergewaardeerd wordt.

 

Beperkingen


Transactionele analyse (Berne)

Uitgangspunt

Inhoudelijk brengt TA niet zoveel nieuws ten opzichte van de klassieke analyse. Het is vooral een gans nieuwe beeldspraak, en het laten vallen van de seksuele symboliek. Wel wordt meer aandacht geschonken aan de communicatie- en interactieprocessen.

 

De menselijke behoeften worden ingedeeld in drie groepen:

  1. Kind (=het psychoanalytische Es): de behoeften tot afhankelijkheid, tot het situeren van de oorzaak buiten zich, tot dromen en romantiek.
  2. Ouder (=Uberich): de behoeften tot domineren, moraliseren en bestraffen, tot rationaliseren.
  3. Volwassene (Ich): de behoefte rekening te houden met de realiteit, en met de behoeften van Ouder en Kind.

 

Dat ons gedrag eerder door ons onbewuste wordt geleid, en de mensen aan elkaar de echte objectieven van hun gedrag niet (kunnen) toegeven, wordt aangegeven door alle menselijk gedrag te zien als spelen ("Games people play"). Menselijk contact dat vrij is van dit neurotisch spel, wordt "intimiteit" genoemd.

 

Werkwijze

Via groepstherapieën, waarbij men de spelletjes "ontmaskert", tracht men de deelnemers enerzijds meer bewust te maken van hun behoeften, en anderzijds hieraan op minder neurotische (d.w.z. "intieme") wijze te voldoen.

 

Bijdrage

Door de zeer bevattelijke beeldspraak heeft deze richting veel succes, en hielp de psychologie verder indringen in het leven van elke dag, de relaties binnen bedrijven en organisaties, enz.

 

Nadelen

Aan de TA-beeldspraak wordt vaak onnodig vastgehouden.

 

Er wordt te weinig gebruik gemaakt van de mogelijkheden tot aanleren van nieuw gedrag, zoals in de gedragstherapie.

 

Het is daarom op dit ogenblik eerder een soort inzichtstherapie voor therapeuten dan wel iets dat voor patiënten erg bruikbaar is.


Contextuele therapie (Nagy)

 

Uitgangspunt

Centraal staat dat het individu verantwoordelijkheid draagt voor zichzelf en voor de anderen. Door die zorg verwerft men verdiensten en kan men zichzelf waarderen. Volgens Nagy (uitspraak: Notsj) is het verwerven van verdienste de motiverende kracht van het menselijk handelen.

 

Voor Nagy is het individu als een op zichzelf staand wezen een abstract idee. Hij ziet de mens steeds in relatie tot anderen. Er is geen individu zonder zijn relaties die hem bewegen en die hij doet bewegen. Een mens kan zich dus enkel ‘helen’ (vervolledigen) door in relatie te staan tot anderen. De ander is dus een onmisbaar element in de zelfervaring van het individu. Een individu kan zich enkel een beeld vormen van zichzelf tegen de achtergrond van een ander.

 

De ander biedt dus als het ware een context voor de afgrenzing van het zelf als subject. De mate waarin een individu zich ten opzichte van de ander kan afgrenzen, blijkt bepalend te zijn voor de aard van de relatie die hij met de ander aangaat.

 

Ethiek volgens Nagy, heeft betrekking op de rechtvaardige samenhang van rechten en verplichtingen in de relaties tussen mensen. Hij beschouwt deze rechtvaardigheid als een fundamentele dynamische kracht die gezins- en sociale relaties samenbindt. De rechtvaardigheid binnen een relatie is de meest diepe en omvattende context. Vandaar ook contextuele therapie. In dat verband zijn begrippen als loyaliteit, dialoog, vertrouwen, het volste recht, rechtvaardigheid, verantwoordelijkheid en zelfwaardering cruciaal.

 

Werkwijze

Om de ethische dimensie te kunnen zien en begrijpen wordt het individu en zijn relaties in het heden gezien in het perspectief van de vorige generaties in zijn stamboom. Dit gebeurt door het opmaken en bestuderen van een genogram.

 

Een genogram omvat de familieopstelling en het familieverhaal van al haar leden over minstens drie generaties. In dit verhaal ligt de wortel van het loyaliteitssysteem dat de individuen overstijgt.

 

Individueel of in groep worden de diepste ‘ethische’ wortels op een experiëntiele manier bewustgemaakt.

 

Bijdrage

De contextuele therapie situeert zich niet buiten of ter vervanging van andere therapiën. Ze is aanvullend en belicht een tot nog toe verwaarloosde dimensie van het menselijk bestaan: de loyaliteit in menselijke relaties.

 

Beperkingen

Bvb.: kind met gedragsprobleem kan zondebok rol hebben en als bliksemafleider werken die de problemen vertolkt van het gezin. Zelfs dieren zijn element van het systeem. De educatieve academie in Antwerpen is vanuit de relatietherapie gegroeid.(Brigitte 14/11/2007)