6000-6999
Sites per thema:
psy0 algemeen
psy1 systemen
psy2 denken
psy3 brein
psy4 individu
psy50 diagnostiek
psy54 behandeling
psy6 optimaal
psy7 groepen
psy8 suboptimaal
psy9 optimaal

6550 Bewust en Onbewust

Bewuste en on(der)bewuste

Historische nota

Het was Freud opgevallen hoe sterk bij de mens het verschil soms was tussen wat hij zich in het volle “bezit van zijn geestelijke vermogens” voornam te doen, en wat hij in praktijk effectief deed. Meer nog, de betrokkene kon vaak niet uitleggen waarom hij afweek van zijn sterke overtuiging en eerlijk gemeend voornemen. Freud kon niet anders dan tot de conclusie komen dat, in tegenstelling tot wat men eeuwenlang had geloofd en onderwezen, de mens niet zo’n “redelijk wezen” was. Integendeel, hij werd blijkbaar bestuurd door iets dat “dieper” zat. Ons bewust denkvermogen, hoe eerlijk, overtuigd en consequent het ook lijkt, blijkt meer dan eens de willoze toeschouwer te zijn van krachten in ons die dieper en sterker zijn. Hij noemde die mettertijd het onbewuste, terwijl hij ons bewust denkvermogen kortweg het bewuste noemde. Het overgangsgebied tussen die twee lagen noemde hij later het onderbewuste.

Er doen zich uiteraard situaties voor waarin er een congruentie schijnt te bestaan tussen wat wij ons bewust voornemen en wat wij effectief doen. Wil dat zeggen dat het bewuste op dergelijke ogenblikken slimmer of sterker is dan het onbewuste? Neen, zegt Freud. Als gedrag en bewust voornemen samenvallen dan is dit eigenlijk toeval: het bewuste houdt er op dat ogenblik min of meer dezelfde mening op na als het onbewuste, en enkel daardoor vallen voornemen en gedrag samen! Maar de sturende factor blijft het onbewuste.
Sinds Freud en de psychoanalysten zijn de psychologen dan ook de mening toegedaan dat men de persoonlijkheid en haar rendement enkel kan beïnvloeden als men in voldoende mate het onbewuste in dit veranderingsproces betrekt. Iemands persoonlijkheid verandert niet door hem gewoon zijn probleem en de mogelijke oplossing(en) uit te leggen. Er moet iets veranderen in het onbewuste!

Wat is het onbewuste?

 

vb. auto in de mist : bewust : je bent in de auto en ziet rondom jou in de wagen

                            onderbewust : je ziet de koplampen van de wagen voor je

                            onbewust : je kan niet verder zien


 

Het bewuste (waar je nu aan denkt), het onderbewuste (merk je maar kan je niet onder woorden brengen) en het onbewuste (stuurt het bewuste) worden soms voorgesteld als “lagen” waarin bepaalde gedachten zich bevinden, zoals waterlagen in de oceaan: hoe dieper, hoe donkerder, en wat zich heel diep bevindt is geheel onzichtbaar. Iets bewust worden is dan als het ware het opstijgen van deze elementen vanuit de diepste lagen naar meer oppervlakkige.


Als een denkbeeld, dat eerst bewust is, mettertijd onbewust geworden is zonder dat men het eigenlijk “vergeten” of “verwerkt” heeft, dan noemt men dat verdringen. Anderzijds, als men iets van zichzelf duidelijk beseft en “bewust wordt”, dan spreekt men van inzicht.


Doch eigenlijk is deze beeldspraak niet geheel correct. Er zijn in de hersens immers geen”gebieden” te herkennen die overeenkomen met bewust en onbewust, evenmin als verplaatsingen als men iets verdringt of weer bewust wordt. De elementen van de geest blijken overal in de hersenschors verspreid te zitten, bewuste en onbewuste elementen door elkaar. Het bewuste en onbewuste zit veeleer in de oproepbaarheid van gedachten, inzichten, gevoelens, denkbeelden, enz. Hoe meer associaties een gedachte heeft, hoe meer zij oproepbaar is vanuit andere denkbeelden. Nu hebben deze associaties de neiging om mettertijd uitgewist te worden. Dus gedachten waar men niet regelmatig aan terugdenkt worden onbereikbaar, d.w.z. onbewust. De kans dat men er ooit via associatie weer “bewust” kan van worden wordt steeds kleiner: als men de juiste associatie niet vindt, dan kan men er niet meer “op komen”.

 

Opmerkingen

  1. Uit bovenstaande beschouwingen kunnen wij afleiden dat iets bewustworden betekent: steeds meer aspecten en associaties van een bepaald idee, inzicht, gevoel enz. leren onder woorden brengen, of beseffen in welke omstandigheden het zich voordoet. Zowel psychotherapie als werken aan zichzelf betekent: de belangrijke zaken voor ons leven zoveel mogelijk onder woorden trachten te brengen en ze te voorzien van zoveel mogelijk associaties.
  2. We zullen straks zien dat gevoelens heel belangrijk zijn voor dit alles. Het is immers de emotionele waarde van een ervaring of inzicht die bepaalt of het beeld bewaard wordt of niet en of het lang of kort bewust blijft.
  3. Alnaargelang het wetenschapsterrein worden de termen bewust, onderbewust en onbewust niet steeds op dezelfde manier omschreven: 'neurologisch: hier bedoelt men met bewust: wakker zijn, en met bewusteloos'': onwekbaar of in coma.


neuropsychologisch: men is bewust wanneer de informatie doordringt tot in de cortex. vb. waarnemingen, bevelen, associaties. Wanneer informatie onder het niveau van de cortex blijft (subcorticaal), vb. bij hartslag, ademhaling, dan gebeurt iets onbewust.

Ook een nieuw gedrag dienen we aanvankelijk heel bewust aan te leren tot wanneer het onbewust of automatisch verloopt vb. pianospelen, autorijden enz.

geheugen: hier onderscheiden we drie niveaus. Bewust is datgene waar we nú aan denken. Onderbewust is datgene waar we zouden kunnen aan denken. Dit is dus het actief geheugen.Onbewust omvat datgene waar we niet spontaan meer kunnen “op” komen, maar wel herkennen als men het ons zegt. Het wordt ook nog passief geheugen genoemd.

psychologisch: hier berust de indeling op de mogelijkheid om iets onder woorden te kunnen brengen. Bewust is datgene wat we onder woorden kunnen brengen. Dit is het kleinste deel. Onderbewust is datgene wat we aanvoelen en bijna onder woorden kunnen brengen. Dit deel is iets groter dan het bewuste. Onbewust is datgene wat we niet onder woorden kunnen brengen. Dit is het grootste deel.

Hoe belangrijk is het onbewuste?

De praktijk leert dat het belang van het onbewuste ontzaglijk groot is. Freud gebruikte de vergelijking met een ijsberg: hoewel wij de indruk hebben dat de ijsberg datgene is wat we zien, zodat we vermoeden dat hij bijvoorbeeld de richting zal volgen waarin de wind hem blaast, bevindt het grootste deel van de ijsberg zich onder het wateroppervlak. Daardoor is hij veel gevoeliger voor onzichtbare, “ondergrondse” stromingen dan wij denken. In feite kan hij zich rustig tegen de wind in bewegen. M.a.w., het onbewuste bepaalt volledig waarheen gevoel, gedrag en denkpatronen zich zullen ontwikelen, zonodig tegen de opvattingen van het bewuste in.


Willen we komen tot gedrags- of gewoonteverandering, dan moeten we ertoe komen het onbewuste doeltreffend te beïnvloeden. Hoe sterk onze voornemens ook zijn, ze zullen machteloosblijven zolang we geen techniek hebben gebruikt om het onbewuste te beïnvloeden.


 

 


 

Uit deze tekening blijkt duidelijk Freuds stelling dat "ons bewuste de machteloze toeschouwer is van het onbewuste". M.a.w. ons bewuste volgt ons onbewuste, hoewel we van onszelf de illusie hebben dat we 'bewust' ons leven sturen.

 

vb. een student die al eens gefaald heeft, en weet dat hij het volgende jaar tijdig moet beginnen, maar het toch niet doet.

vb. iemand die zich voorneemt om voortaan tijdig aan te komen op werk en dergelijke, maar daar uiteindelijk niet in slaagt.