9000-9999
Sites per thema:
psy0 algemeen
psy1 systemen
psy2 denken
psy3 brein
psy4 individu
psy50 diagnostiek
psy54 behandeling
psy6 optimaal
psy7 groepen
psy8 suboptimaal
psy9 optimaal

9509 Optimale communicatie

OPTIMAAL COMMUNICEREN

INLEIDING

De ontnuchtering van een mooi begonnen relatie

Hoewel praktisch alle relaties ontroerend mooi begonnen zijn – welk koppel denkt niet dat zij de gelukkigsten zijn van al hun vrienden en kennissen?-, en alhoewel de “proefperiode” voor een relatie, namelijk de verkeringstijd, bijna steeds zonder noemenswaardige problemen is verlopen, en alleen het beste liet vermoeden voor later, zijn binnen de 5 à 10 jaar meer dan de helft van de huwelijken stuk, ook deze die het meest romantisch en degelijk schenen. En van de koppels die nog samen zijn maakte de grote meerderheid al veel ernstige crises mee, die de relatie soms naar de boord van de afgrond brachten.


Statistieken wijzen uit dat de meeste feitelijke scheidingen te situeren zijn na 5 à 10 jaar samenwonen, gemiddeld na 7.5 jaar. Sommige koppels stranden al helemaal in het begin, andere ontmoeten pas na 10 à 20 jaar onoverkomelijke problemen. En ook koppels die samenblijven, blijken na 5 à 10 jaar door ernstige crises te gaan.


Psychologisch onderzoek wees uit dat in veruit de meeste gevallen een communicatiestoornis aan de basis van de mislukking ligt. Zelfs in de andere gevallen, bijvoorbeeld ontrouw en verdwijnen van de verliefdheid, blijkt er aan deze “oorzaken” een communicatiestoornis vooraf te zijn gegaan, die ofwel het probleem indirect uitlokte, ofwel het koppel niet toeliet om het op een constructieve manier op te lossen.

 

Dit fenomeen is des te merkwaardiger, vermits het sinds een tweetal eeuwen in onze cultuur toch de gewoonte is dat toekomstige partners elkaar vrij kiezen op basis van verliefdheid, en meestal een serieuze verkeringstijd meemaken waarin het samenleven met elkaar onder de meeste van zijn vormen getest is. Het aantal echtscheidingen is de laatste decennia, ondanks de enorme liberalisatie van de partnerkeuze, eerder toegenomen dan afgenomen.
Het is zelfs zo dat de relaties die het mooist begonnen zijn, het moeilijkst (na gemiddeld 7,5 jaar) door hun crises komen en deze die het moeilijkste begonnen zijn het beter doen op lange termijn (zie verduidelijking verder)


Psychotherapeuten zijn er echter steeds meer van overtuigd dat de oorzaak in veruit de meerderheid der relationele mislukkingen te wijten is aan een (te) gebrekkige communicatie. Wat het probleem nog zoveel tragischer maakt, is dat deze communicatieve vaardigheden eigenlijk kunnen aangeleerd worden, ook in een vergevorderd stadium van rationeel conflict. Meer nog, de hedendaagse psychologie kan zelfs verklaren waarom partnerkeuze op basis van verliefdheid er precies de oorzaak van is dat er zoveel communicatieproblemen voorkomen.

RELATIE EN COMMUNICATIE

In onze Westerse cultuur is het pas de laatste 150 jaar gebruikelijk om partnerkeuze te baseren op verliefdheid. Voorheen bepaalden de ouders aan wie hun dochter/ zoon werd uitgehuwelijkt. Dit is nu nog steeds het geval in sommige Afrikaanse culturen, en ook bij Turkse immigranten. In Nepal trouwt de man niet met 1 dochter maar hij krijgt er automatisch alle zussen bij. In Japan trouwt men heel vaak via een huwelijksagentschap, waarbij de partners elkaar soms maar enkele uren zien vóór het huwelijk. Uiteraard spelen hierbij dan andere criteria dan verliefdheid een belangrijke rol, b.v. het financiële. Het subjectieve gevoel van geluk in de relatie is in Japan b.v. zelfs groter dan in het westen, waar verliefdheid een grote rol speelt bij de partnerkeuze.

 

Er is uiteraard niets op tegen om een partner te kiezen op basis van verliefdheid. Maar het houdt wel grote risico’s in voor de communicatie. Immers, verliefdheid wordt vooral uitgelokt door een grote complementariteit tussen twee persoonlijkheden: over de belangrijkste thema’s heeft men een gelijke of een complementaire mening, men vult onbewust elkaars behoeften in. Dit heeft voor gevolg dat er een grote eensgezindheid bestaat, waardoor men niet beseft dat er niet word gecommuniceerd en op dat moment ook geen dringende noodzaak is om te communiceren. Vandaar dat bij een moeilijkere begonnen relatie er meer kans is op overleven, doordat men al in het begin heeft leren communiceren. De cultuur draagt een beetje tot dit misverstand bij door de mythe te verspreiden dat communicatie een spontaan vermogen is. Toch kan een goede gestructureerde communicatie de relatie tussen 2 personen of meer (zeker wanneer alles goed gaat en we in het prille begin zijn) de band intenser en sterker maken. Daarbovenop zal men een stevige basis vormen waardoor ruzies onbestaand worden

 

Daarenboven, als er grote divergenties zijn in mening, dus als blijkt dat de spontane complementariteit veel kleiner is dan verhoopt, dan zal dit het verliefdheidsgevoel verminderen, zodat men wellicht tot de conclusie komt dat "men niet bij elkaar past", zodat het koppel eerder uiteen zal gaan dan communicatievaardigheden ontwikkelen. 


Statistisch gezien echter maken alle koppels een crisis door na 5 à 10 jaar samenzijn, gemiddeld rond 7.5 jaar, omdat de complementariteit die bij de ontmoeting bestond, stilaan verdwenen is doordat elke persoonlijkheid spontaan verder evolueerde. Ook bij vriendschap merken we dit fenomeen op, men krijgt nieuwe vrienden en vroegere vrienden worden bijna onopgemerkt vervangen. Bepaalde levensomstandigheden kunnen de duur van deze periode beïnvloeden, maar voor de meerderheid gaat zij zeker op. Het is dus een universeel probleem dat niets te zien heeft met de schoonheid van de beginjaren van de verkering, een verkeerde partnerkeuze of een zogenaamd niet samenpassen van de twee persoonlijkheden. De crisis wordt veroorzaakt doordat de vroegere complementariteit onvermijdelijk langzaam verdwijnt, zodat de nood tot communicatie vergroot. Ook nemen frustraties toe, zodat men minder optimaal functioneert ten opzichte van elkaar. De betrokkenen merken in het begin niets. Verliefdheid stopt dan ook niet abrupt. Later schrijven ze het toenemend ongenoegen toe aan andere factoren dan communicatiegebrek: slechte wil, kindlief crisis, elkaar verwaarlozen ter wille van de kinderen of het werk, het feit dat de ander “veranderd” is of “eindelijk zijn ware natuur laat zien”. Soms worden de gevolgen van deze afkoeling mettertijd als oorzaak aangewend: overgaan van de liefde, definitief verloren zijn van de verliefdheid. Deze ideeën zijn enkel maar door de persoon zelf gelanceerd, waardoor die een excuus heeft gecreeerd om niet te hoeven communiceren (zie verder bij mythes en weerstanden).

Er zijn drie uitwegen voor dit probleem:

(1) na een paar mislukte pogingen om het probleem via wederzijdse manipulatie op te lossen uit elkaar gaan en een nieuwe relatie beginnen (die uiteraard – in het begin – veel mooier is doordat zij zich in fase 1 bevindt: de spontane complementariteit);

(2) een modus vivendi vinden: gelijk broer en zus blijven samenleven, elkaars hoekjes afrondend. Men is op elkaar afgestemd en men leert grollen als men een beetje te dicht bij elkaar komt. Na de leeftijd van 35 jaar is in zo'n een relatie de seksualiteit vaak bijna onbestaand. We kunnen zo leven omdat we dit hebben aangeleerd in onze opvoeding, zelf voor een enig kind (dat heeft ook met zijn ouders moeten leren leven).
(3) het probleem oplossen waar het zit, d.w.z. leren communiceren. Deze laatste oplossing is de mooiste maar aanvankelijk de moeilijkste, vooral omdat men er vaak maar toe komt nadat er veel van het emotioneel leven stukgegaan is, zodat er maar weinig onbewuste motivatie overblijft om de relatie te herstellen.

 

Lukt het toch om de constructieve weg op te gaan, dan moet men leren beseffen dat het probleem van psychologische aard is en hersteld kan worden, en moet men tevens bereid zijn de communicatievaardigheden, die zoals gezegd tegennatuurlijk zijn, aan te leren, en net zolang in te oefenen tot ze een tweede natuur geworden zijn. Eenmaal men de technieken beheerst zal het meer dan duidelijk zijn dat ruzie maken veel moeilijker is. Bv: als men leert skiën is het beter eerst te luisteren naar de monitor en bewust te worden van de technieken dan op uw eentje af te tasten en voordurend te vallen. Men kan communiceren met skiën vergelijken, aangezien skiën ook tegennatuurlijk is maar wel bijzonder leuk, eenmaal men het beheerst

 

Volledigheidshalve moeten we hieraan toevoegen dat een bevredigende liefdesrelatie voor zowat de helft berust op onbewuste factoren die niet door enige techniek opgeroepen kunnen worden, namelijk de ons allen welbekende verliefdheid. Stel dat deze vroeger duidelijk aanwezig was, doch door gebrek aan communicatie verloren ging, dan kan zij mits toepassing van de hierna beschreven technieken vaak weer tot leven gewekt worden, tenzij een al te grote agressie of nood aan revanche door opgelopen frustraties dit niet meer toelaat. Een fundament aan liefde (d.w.z. een onbewuste positieve instelling t.o.v. de partner) is dus zeker primordiaal voor het herstel van de relatie. In de praktijk komt het meestal hierop neer dat als het koppel nog regelmatig met mekaar de liefde bedrijft er nog voldoende positieve drive aanwezig is.

WAT IS COMMUNICATIE?

Traditionele Bepaling

 

Communicatie < Lat. com-munis: betekent 'met gemeenschappelijke ommuring', verwijzend naar diegenen die achter die gemeenschappelijke vesting (munis) zitten. Munitiezijn de wapens om deze vesting te verdedigen.

 

Vooreerst moeten we eraan herinneren dat communicatie niet hetzelfde is als praten. Het is eigenlijk een bedroevende evolutie dat in onze cultuur communiceren zowat synoniem is geworden van praten. Dat was vroeger zeker het geval niet: nog in de vijftiger jaren was communiceren synoniem van met elkaar in verbinding zijn. Typische voorbeelden waren: Het was God in zijn lichaam ontvangen (communie). Een communicatie was een mededeling aan anderen, bv. een communiqué. Later is communicatie synoniem geworden van vervoer: de moderne communicatiemiddelen. Dit omvatte auto’s, vliegtuigen, schepen, enz. Later kwamen daar de technische communicatiemiddelen bij: telefoon, radio, televisie. Door deze steeds verder gaande uitbreiding en vervaging van het begrip werd het uiteindelijk synoniem van praten.

 

Het begrip  communicatie wordt in onze huidige maatschappij dus vaak gedefinieerd als alle signalen die tussen twee mensen gegeven worden, zelfs in één richting. Dit is een verarmde definitie van het begrip, vooral omdat ze de illusie versterkt dat communicatie een spontaan fenomeen is dat uiteindelijk op een willekeurige manier kan verlopen. Komt de boodschap van één kant, dan wordt beter informatie of manipulatie genoemd. Is het een informatie-uitwisseling in twee richtingen, die echter niet leidt tot een integratie, dan spreekt men beter van interactie. Heel veel communicatie teorieen gaan eerder over manipulatie en interactie dan over communicatie. En als men spreekt over lichaamstaal = non-verbale communicatie, heeft men het eerder over non-verbale observatie. Vaak worden er psychologische termen anders geinterpreteerd in onze maatschappij zoals bv. communicatie en empathie. Wat helemaal niet erg is maar we moeten er ons wel bewust van zijn en ons daardoor verduidelijken over bv. welke communicatie we het hebben>

Integratieve Bepaling


Communicatie is een reeks interacties, waarbij tussen twee (of meer) personen uitgegaan wordt van tegenstrijdige meningsn en/of verlangens, maar waarbij na enige tijd een gemeenschappelijke mening is uitgewerkt, waarvoor beide gesprekspartners zich geestdriftig voelen omdat met alle ingebrachte elementen rekening gehouden is. Communicatie moet constructief zijn, er moet vertrouwen zijn en men moet zich kwetsbaar kunnen opstellen. Bij communicatie spreken we niet over ruzie maken of iemand gelijk moeten geven.

Er treedt dus een integratie (synthese, consensus, harmonie, co-integratie) op tussen de verschillende standpunten, geen compromis en evenmin een keuze.

 

Waarom is goede communicatie zeldzaam?

 

Drie redenen zorgen ervoor dat communicatie zelden of nooit spontaan optreedt, maar moet aangeleerd worden:

 

(1) De mens is, zoals elk zoogdier, van nature uit geen communicator, maar een manipulator. Communiceren is daarom ook tegennatuurlijk bv. een hond die leuk kwispelend naar je toe komt en laat tonen dat hij je graag mag als je toevallig aan het eten bent. De hond manipuleert u voor een koekje, al is het zeker niet onjuist dat hij u graag mag, maar hier spreken we toch ook niet over communicatie ! Zelf beschikken we daarenboven over een reeks reflexpatronen waardoor men ons gemakkelijk manipuleert, bv. reageren op een schreiend kind, angst om uitgesloten te worden uit de groep, angst voor straf. of op een lief kwispelende hond. (2) We komen daarenboven uit een cultuur van argumenteren, waarbij men vertrekt van enkele verkeerde veronderstellingen:

  1. Iedereen kan volledig onder woorden brengen wat hij denkt en voelt,
  2. Bij meningsverschil moet onderzocht worden wie van beiden gelijk heeft,
  3. Men wordt overtuigd door juiste argumenten.
  4. Ook stelt men verkeerdelijk communicatie gelijk met praten.

 

 

(3) In onze cultuur wordt daarenboven bijna nergens bewust aangeleerd wat goede communicatie inhoudt. Zelfs in film noch literatuur vind je impliciete of expliciete aanwijzingen dat integratieve communicatie aan de basis ligt van een mooie relatie. Wel kent onze cultuur de manipulatieve manier, zowel voor het mooie van een beginnende relatie als voor het trieste van het einde van een relatie. Zoals wordt getoond in romantische films waar de trukendoos word uitgehaald om iemand te overwinnen, als de volgende uitspraken die iedereen wel bekend in de oren zal klinken: " er zijn grenzen aan alles, als het niet gaat dan weze het zo, je heb al genoeg geprobeerd " of " je moet opkomen voor je rechten ".

Communiceren is in die zin tegennatuurlijk, d.w.z. dat spontane manieren van interageren wellicht niet zullen leiden tot goed communiceren, omdat zij in de eerste plaats bedoeld zijn om zichzelf via de keuze voor het eigen standpunt te handhaven op korte termijn, en niet om een integratie te bereiken (op iets langere termijn dus). Het spontane gesprek is daarom vaak de slechtst mogelijke manier van communicatie.

 

De goede communicatiemethodes mogen dan al tegennatuurlijk zijn bij het aanleren, zoals skiën, pianospelen en tandenpoetsen ook tegennatuurlijk zijn in het begin, ze kunnen echter uitgroeien tot een tweede natuur, waarbij men zich slecht voelt als men ze niet toepast, zoals men zich slecht voelt als men een tijdje zijn tanden niet gepoetst heeft (terwijl men zich daar als kind tegen verzette).

 

Indeling

 

De communicatiekunst omvat een drietal technieken:

  1. Gesprekscommunicatie / verbale communicatie of gestructureerd gesprek
  2. Ervaringscommunicatie of experiëntiële communicatie
  3. Gevoelscommunicatie of emotionele communicatie

1. GESPREKSCOMMUNICATIE

Hoewel men populair denkt dat communiceren en praten synoniem zijn, is gesprekscommunicatie slechts één van de soorten communicatie.

 

BEPALING

 

Gesprekscommunicatie is toepasselijk voor alles wat, inzichtelijk en emotioneel, bespreekbaar is. Niet alles is bespreekbaar (zoals bv. smaak en kleur), zoals we zullen zien. Daarvoor dienen dan de overige methodes voor optimale communicatie.
We beginnen bij het GG omdat dit het dichts licht bij wat we al kennen en dus ook het gemakkelijkste te begrijpen is. Zodat we stap per stap de dingen leren bespreken die eerder niet te bespreken waren


Een gestructureerd gesprek (GG) verloopt, anders dan het spontane gesprek, volgens een reeks regels, waardoor de kans dat het gesprek zijn doel bereikt (een integratie te brengen van beider visie) maximaal vergroot.


REGELS


VORMELIJKE REGELS

  • maximaal één gesprek per twee dagen. Daarbuiten zou je best niet meer praten over problemen binnen de relatie (dus geen ruzie meer maken).
Ook de tijd tussen de GG gespreken is een vorm van communicatie het geeft ons de mogelijkheid tot reflectie waardoor we de andere beter kunnen begrijpen

  • best 1 à 2 uur per keer, anderhalf uur lijkt optimaal. Deze duur kan niet opgesplitst worden in bv. driemaal twintig minuten in de loop van de dag.
  • ongeveer driemaal per week
  • op een ongestoord moment, geen televisie, geen telefoon, niet in een restaurant of de auto enz.
  • de éne moet volledig uitgesproken zijn vóór de ander mag beginnen. De spreker geeft duidelijk aan wanneer hij uitgesproken is. Elkaar onder geen voorwendsel onderbreken.
In praktijk is dat om de 2 a 5 min wisselen, anders heeft men het gevoel van een preek.

  • men hoeft niet onmiddellijk te antwoorden op de uiteenzetting van de ander. Nadenken, gedurende enkele minuten of zelfs dagen laten bezinken is zeer constructief.
Dat wil dus ook zeggen dat als je aan beurt bent je niet moet verder bouwen op het voorgaande thema en dat je dat dan ook niet mag verwachten van uw partner

  • Elk van beiden mag op elk ogenblik aangeven als hij het gesprek voortijdig wil stoppen. Hij hoeft dit niet te rechtvaardigen. Een intuïtief gevoel volstaat.
  • Ook al heeft men geen zin om een GG te houden, als één van beiden het vraagt moet de ander erop ingaan
  • Als men niet kan overeenkomen qua data: kop of munt, op de pare dagen mag de man een GG aanvragen en op de onpare de vrouw;
  • Buiten de GG mogen enkel gewone gesprekken gevoerd worden, en geen gesprekken over de relatieproblemen
  • Dikwijls is het nuttig om fysisch in een toestand van nabijheid te zijn voor een GG (bv. elkaar de hand geven, samen in zetel of bed leggen). Dit voorkomt emotionele irritatie. 
  • Je mag ook geen nota's nemen tijdens het gesprek. In psychologie geldt de regel dat al het belangrijke zeker terugkomt, en als iets vergeten wordt het op dat ogenblik wellicht niet zo belangrijk is.


Soms zal het toch nodig zijn iets speciaals te doen om de depressie of agressie te stoppen (eens goed aangepakt worden door de therapeut, medicatie) of om tot emotionele inzichten te komen (bv. belevingstherapie à la Pesso).

 

INHOUDELIJKE REGELS

 

  • Bepaalde thema’s zijn taboe: elkaars persoonlijkheid, seksualiteit, elkaars familie (omdat we indirect ook over onze partner spreken), vroegere of andere relaties. Evenmin mag je de ander bevestigen in wat hij over zichzelf (dus over zijn persoonlijkheid) zei.
  • Ook elkaars stijl van communiceren (dus ook het fouten maken tegen de hier beschreven regels) mag niet besproken worden. Deze mogen wel besproken worden bij een eventuele evaluatie met de consulent/therapeut, of gewoon onderling.
  • Er mag ook geen negatieve commentaar gegeven worden op het thema die de partner aanhaalt, ook niet na het GG  
  • Er mogen geen vragen gesteld worden. Hoogstens: “Wat bedoel je?”, “geef eens een voorbeeld?”. Een interview afnemen is geen communicatie, maar wel een mogelijke bron aan exogene inspiratie
Men mag de andere geen raad geven (je mag niet de therapeut spelen van uw partner).
  • Als men antwoordt, moet men niet de stelling van de ander proberen te weerleggen (dus geen “repliek’ of “ tegenargument” brengen) maar zijn eigen visie over dit thema weergeven, alsof de ander nog niet gesproken zou hebben.Men moet zoveel mogelijk in ik-stijl spreken, bv. niet “je hebt me pijn gedaan”, maar: ”toen je dit zei,voelde ik pijn “. Men mag dus geen interpretaties doen over de bedoelingen of psychologische mechanismen van de ander, maar zo objectief mogelijk weergeven wat men ervaren heeft. Ook geen valse ik-boodschappen zoals “ik heb het gevoel dat je kwaad bent. De ik stijl mag niet manipulatief zijn maar moet puur over uw gevoel gaan
  • Er hoeven niet enkel problemen besproken te worden (wat meestal in het begin wel gebeurt). Communicatie kan dienen om problemen op te lossen maar is nog veel nuttiger als ze voor andere dingen gebruikt wordt: dromen en mooie ervaringen aan elkaar vertellen (zoals een mooie film, beeld of muziek), nadenken over methodes om zijn eigen en het gezamenlijke leven nog mooier te maken.
  • Argumenten als: “eerlijk”, “spontaan”, “niet anders kunnen”, “voor mij zeer belangrijk” mogen niet aangewend worden als voorwendsel om van deze regels af te wijken.

  • EFFECTEN

     

    • GG zijn zeer nuttig om problemen constructief te bespreken: men komt automatisch tot een integratie. Hoewel het schijnbaar traag gaat omdat men niet meteen mag repliceren, gaat de probleemoplossing in feite heel snel: op enkele weken wordt opgelost wat anders jaren meesleept. Zoals een autowiel dat traag draait beter uit de modder geraakt dan een dat snel slipt. Weet dat ruzie maken mag maar niet constructief is en dat het op lange termijn de verliefdheid doet verdwijnen en de relatie kapot maakt

      • De GG helpen ook om problemen te voorkomen: doordat er zo’n goede communicatie is, ontstaat er al eensgezindheid vóór problemen zich ooit kunnen voordoen.
      • De aangename stijl van praten en de diepe luisterbereidheid geeft aan de spreker een gevoel van begrepen te zijn, en een toegenomen fundamenteel zelfvertrouwen.
      • De spreker zal al pratend vaak tot nieuwe inzichten nopens zichzelf komen. Hetgeen niet of veel trager zou gebeuren als hij die veilige praatkans niet had.
      • Het is een ideale oefening in de fundamentele mentaliteit die aan de grondslag ligt van een optimale relatie: de ander aanvaarden zoals hij is, positief denken tegenover elkaar, elkaars suggesties serieus nemen. Het gaat erom dat je na verloop van tijd vanzelf komt tot die attitude. Het GG geeft het koppel ook een gevoel van vrijheid, waardering en veiligheid, doordat men alles kan zeggen en weet dat het niet negatief zal opgenomen worden. Het is neurotisch en manipulatief om te vragen om over bepaalde zaken niet te praten "uit liefde voor elkaar".
      • De eigen stress afreageren op een niet-destructieve manier, en daardoor meer tot een diep emotioneel evenwicht komen.
      • De groei van elkaars persoonlijkheid wordt sterk gestimuleerd, niet alleen omdat de sfeer veilig is voor zelfreflectie, en ook omdat in een constructieve sfeer veel wederzijdse inspiratie wordt gegeven.
      • De sfeer in het koppel verbetert continu. De nood tot defensieve agressie vervalt snel tot nul: er is een stimuleren van elkaars geluksgevoel, doordat men voortdurend merkt hoe sterk de ander gemotiveerd is om rekening te houden met het belangrijkste in jezelf, en daar de tijd voor neemt en moeite moet voor te doen.
      • GG zijn de goedkoopste en doeltreffendste vorm van afrodisiacum. Zij hebben geen bijwerkingen.
      • GG maken de partners bereid tot het toepassen van de veel moeilijkere vormen van communicatie: experiëntiële communicatie, territoriumverdeling, emotionele communicatie.


      OPDRACHT


      Doe de oefening 3 maal per week.

       

      ACHTERGROND


      Wat hier aangegeven wordt zijn enkele regels die vooral Rogers aangeraden heeft om zo vlot mogelijk tot een integratief gesprek te kunnen komen. Uiteraard spelen allerlei andere fenomenen, zoals het leren onder woorden brengen wat men bedoelt (van intuïtie tot mededeling), het objectiever evalueren van gevoelens (bv. de eigen frustaties niet projecteren op de ander) ook een rol. Andere technieken (bv geweldloze communicatie(9510) gaan veel verder in het beschrijven van het gesprekssyteem, maar onderwaarderen dan bv. de experiëntiële aspecten.

       

      Een goede beschrijving vind je verder in Michael MOELLER: 'Praten met elkaar' 

      2. ERVARINGSCOMMUNICATIE

      INLEIDING


      Er is al vermeld dat vele (en doorgaans zeer belangrijke) problemen en verschillende standpunten niet (goed) met woorden te bespreken zijn. bv. probeer maar eens uit te leggen waarom je liever een antieke kast ziet dan een moderne). De oorzaken hiervan zijn:

      1. er zijn (nog) geen woorden voor: de diepste fenomenen uit het on(der)bewuste, die in sterke mate onze smaak, voorkeuren en keuzes in het leven bepalen, zijn nog niet met woorden omschreven.

      2. zelfs al bestonden die woorden (bv. voor een professioneel), dan nog zijn ze niet noodzakelijk bekend aan wie hierover in een relatie wil communiceren

      3. zelfs al kennen we die woorden en begrippen, vaak zal het gebeuren dat ze voor elk der gesprekspartners een andere (gevoels)waarde hebben, omdat we die zaken in het verleden niet, of op een andere manier hebben meegemaakt. Zoals we bv. het woord moeder anders gaan beleven als we zelf ouder zijn geworden.
      4. we weten ook niet altijd goed wat we voelen 
        

      Hoe kan je dan onbespreekbare aspecten en problemen in een relatie  via communicatie oplossen?

       

      PRINCIPE


      De experiëntiële communicatietechniek gaat ervan uit dat, als het niet mogelijk is om via gesprekken tot een eensgezind besluit te komen, men elkaar de kans moet geven om via ervaring te ontdekken wat de gesprekspartner bedoelt.

      Vóór men een andere ervaring kan opdoen, moet men echter bereid zijn dit eerlijk en geestdriftig te doen (zeg altijd ja). Zoniet saboteert men op voorhand zijn kansen om te begrijpen wat de ander bedoelt. Bv. een man vraagt iets op seksueel vlak aan zijn vrouw waarop zij de reactie geeft "ik ben toch geen hoer!"; hierbij stopt alle communicatie, terwijl mocht ze het geprobeerd hebben er andere dingen aan het licht zouden gekomen zijn. Zolang men zich verzet, weigert men te communiceren, terwijl men tot nieuwe ontdekkingen kan komen door te proberen.

       

      Opmerking. Het feit dat in onze cultuur 'nee' gewoonlijk voorrang heeft op 'ja' ("gaan we naar de film? - Nee, ik heb geen zin" - Dus beiden blijven thuis...) speelt volledig in de kaart van de partner die inwendige weerstand voelt om deel te nemen aan iets wat hij niet kent. Onder het mom van 'respect' kun je iemand toch niet laten doen waar hij geen 'ja' voor zegt.

       

      Deze schijndemocratie is trouwens een kenmerk van onze neurotische cultuur.


      TECHNIEK


      De eigenlijke techniek van de ervaringscommunicatie bestaat erin dat, telkens men niet snel of op een redelijke termijn tot een eensgezind besluit komt om een gezamenlijke activiteit te doen, men zich bereid verklaart om deze volledig uit te voeren zoals de ander dit voorstelt. Elkaar op activiteiten voorbereiden die enkel rekening houden met uw eigen persoonlijke behoeften en verlangen. Men doet dit niet uit “liefde” of “ter wille van de lieve vrede”, maar als vorm van communicatie, omdat men beseft dat de zaken zo geestdriftig mogelijk doen zoals de ander het voorstelt, de grootste kansen biedt om te ontdekken waarom de ander dit boeiend vindt, en wat daar voor de ander de voordelen en echte motivaties (behoeften) van zijn.

       

      Hoe bewaart men het communicatief evenwicht?

      Soms gebruikt men als argument dat beiden in gelijke mate moeten bijdragen tot de beslissing, dus dat elk recht heeft om te weigeren. Maar dan is er eigenlijk geen sprake van communicatie! In de ervaringscommunicatie wordt het evenwicht tussen de inbreng van beide partijen dus bewaard door elk om beurten een voorstel te doen voor ervaringscommunicatie, dus niet door het voorstel van de ander tegen te werken.

       

      Om alle discussies te vermijden en om geen (on)bewuste trucs te gebruiken om zich achter te verschuilen kan men het lot laten beslissen, of “de man beslist op de pare dagen, de vrouw op de onpare”, ofwel om beurten ( bv. de vrouw bereidt het ene weekend voor zoals zij dat gedroomd had, de man het volgende, enz).


      Hoelang moet men deze techniek volhouden?

      Net zolang tot men  dezelfde visie ontwikkeld heeft over een bepaald punt. Soms kan dit dagen duren, soms weken, maanden of jaren. Er is m.a.w. geen “redelijke” termijn of aantal pogingen na dewelke men gerechtigd is het op te geven, omdat men het “nu stilaan voldoende heeft geprobeerd om zijn goede wil en bereidheid te tonen”.


      EFFECTEN


      Wat gebeurt er door die pogingen? De grootste kans is dat men er spontaan toe komt om voorstellen te formuleren die steeds meer rekening houden met de behoeften van de ander, zonder echter de eigen behoeften op te geven. M.a.w., men bereikt een integratie al doende. Het kan ook zo evolueren dat één van beiden al doende tot het standpunt van de ander overhelt, of dat beiden hun eigen voorstel mettertijd laten varen en samen tot iets geheel nieuws komen. Dit leidt dan vanzelf tot individuele en gezamelijke groei binnen de relatie.


      Aangename bij-effecten


      Niet alleen is dit een uitstekende vorm van communicatie om problemen op te lossen die niet met woorden zijn op te lossen, maar daarenboven zijn er enkele zeer aangename neveneffecten voor de relatie:


      1. Het is een zeer ontroerende en gelukkig makende ervaring

      Niets maakt zo gelukkig als de partner steeds bereid te vinden om mee te doen aan de eigen ideeën. Men voelt op die manier vertrouwen van de ander, wat beleefd wordt als een sterke vorm van waardering.


      2. Het is zeer stimulerend voor de eigen creativiteit en levensvreugde

      Als men ervaart dat de ander altijd bereid is mee te werken aan jouw voorstellen, dan geeft dit een diepe rust, zelfzekerheid en gevoel van veiligheid. In de meeste koppels neemt de creativiteit mettertijd af, omdat men het vage voorgevoel heeft dat zijn originele ideeën toch niet mogelijk zullen zijn. Men uit ze niet meer, en zoekt er weldra zelfs niet meer naar. De ervaringscommunicatie stimuleert creativiteit en afwisseling in de relatie, wat vervolgens ook persoonlijke voldoening geeft.

    Het is trouwens ook een leuke ervaring om u te laten verrassen, nieuwe zaken te beleven en uw wereld te verruimen. Men groeit dan als koppel, niet omdat het moet en omdat men op frustraties van dagelijkse sleur stuit, maar we ondernemen uit eigen initiatief wat veel aangenamer is (cfr maximale verantwoordelijkheid)

     

    3. De verantwoordelijkheid voor de ander neemt toe.

    Als men als het ware carte blanche krijgt om voor de ander te beslissen, dan neemt de neiging toe om bij het uitwerken van projecten ook rekening te houden met de behoeften van de ander . Want als men het gevoel heeft  te moeten vechten voor zijn eigen ideeën, dan zal men eerder denken aan zichzelf, namelijk aan datgene dat anders geen kansen krijgt.


    4. Het is eigenlijk een elementaire attitude

    Het is goed te beseffen dat het afkeuren van een voorstel van de ander, of minstens van oordeel zijn dan men er eerst zelf zijn goedkeuring moet aan geven alvorens het voorstel kan gerealiseerd worden, eigenlijk zeer beledigend is voor die ander, omdat het zoveel betekent als: Als hij iets uitdenkt dat ik niet eerst controleer en zo nodig corrigeer, dan zal het wellicht onnozel of onrealistisch zijn. M.a.w. men beschouwt de ander een beetje als een debiel, die niets kan/mag beslissen zonder het eigen fiat.

     

    Zelfs zonder dat deze techniek naar communicatie gericht is, zou hij eigenlijk bij elk koppel aanwezig moeten zijn, want hij betekent niets meer dan dat men van oordeel is dat de ander ook in staat is iets zinnigs te bedenken, dus evenwaardig is. Tijdens de verkering trouwens is men altijd bereid te doen wat de ander voorstelt, en dit is één van de redenen waarom die periode uit de relatie zo schitterend is.


    5. Men wordt meer constructief in de relatie

    Sommige personen, vooral als de partner de neiging heeft om meer initiatieven te nemen, krijgen mettertijd de neiging om alleen nog selectief te zijn, d.w.z. de bijdrage tot de  activiteiten te beperken tot het zeggen van ja of nee op de voorstellen van de ander. Niet alleen is dit frustrerend voor de ander, maar de selectieve persoon krijgt op de duur zelfs de valse indruk dat hij/zij zichzelf niet kan zijn, omdat de ander veel te dominant is. Deze valse indruk, die slechts een projectie is van de eigen vrees om initiatieven te nemen en zich dus kwetsbaar op te stellen, wordt voorkomen (en verholpen) door ervaringscommunicatie, die elke partner verplicht om een gelijk aandeel te krijgen in het voorstellen en u Het geheim van het geluk in werken van de gemeenschappelijke activiteiten.


    6. Het persoonlijke groeiproces wordt gestimuleerd

    De eigenlijke reden waarom de meeste mensen aarzelend staan tegenover ervaringscommunicatie is, dat ze weerstand voelen om zaken uit te proberen die ze spontaan niet graag doen. De illusie van de democratie in de relatie brengt hen ertoe om deze houding te vermommen als “het recht hebben zichzelf te zijn”, “door de ander niet te willen gedwongen worden”, en “zelf te willen bepalen wat men graag of niet graag doet”. Deze communicatie ontmaskert deze neurotische weerstand.

     

    Het geheim van het geluk ligt echter hierin, dat je je partner niet wil veranderen. De basis is dat je onvoorwaardelijk van mekaar houdt 

    TERREINVERDELING

    Deze techniek is in feite een andere toepassing van de vorige techniek

     

    BESCHRIJVING


    Deze techniek komt erop neer dat men soms voor lange tijd, soms voor kortere periodes met beurtrol, aan elk van de partners terreinen toewijst waarin zij de uiteindelijke beslissing mogen nemen. Deze terreinen kunnen zijn het huishouden of delen ervan, het sociaal contact of aspecten daarvan, bv. bezoek van vrienden of sportactiviteiten, de esthetische inrichting van het interieur, besteding van het spaargeld, enz.

    Men kan zoveel terreinen of onderverdelingen van terreinen bedenken als men wil.


    Deze terreinen kunnen overeenkomen met de grootste vaardigheid of met het belangstellingsgebied van de betrokken partner, maar kunnen er evengoed juist niet mee overeenkomen.
    Deze techniek sluit goede communicatie, het geven van suggesties en zelfs het doen van experiëntiële communicatie bij meningsverschillen helemaal niet uit.


    Daarom wordt deze techniek pas nu aangegeven en niet als eerste. Deze techniek is namelijk gedoemd om te mislukken tussen partners die nog niet de oefening van gestructureerde gesprekken en van experiëntiële communicatie gedaan hebben, want dan is deze techniek bijna het omgekeerde van communicatie, het toppunt van manipulatie.


    Inderdaad als men de verschillende terreinen van het leven indeelt met partners die op dat gebied de beslissing mogen nemen, is er bij manier van spreken geen communicatie nodig. Maar dit is duidelijk niet de bedoeling. Deze techniek is juist bedoeld als een zekere bestendigheid in de tijd van de techniek van de experiëntiële communicatie.


    Het is belangrijk op twee mogelijke complicaties te letten.

     

    1. De techniek van de terreinverdeling betekent niet dat men op dit gebied geen suggesties mag geven, de terreinverdeling wordt eigenlijk alleen toegepast wanneer het door tijdsdruk nodig is een beslissing te nemen, is deze tijdsdruk er echter niet dan worden de beslissingen ook op de verdeelde terrein het best genomen via gestructureerde gesprekken, eventueel aangevuld met experiëntiële communicatie, waardoor het onnodig wordt dat één van de twee partners beslissingen neemt
    De techniek van de terreinverdeling wil dus niet zeggen dat men zich voor ‘het terrein van de ander’ niet meer moet interesseren en hem of haar dus geen suggesties meer moet geven, integendeel.

    2. Het betekent ook niet dat men de verantwoordelijkheden of actieve participatie binnen die terreinen afschuift naar de partner die de eindbeslissing binnen dit terrein mag nemen. Het zou dus zeer goed kunnen dat een bepaald gebied tot iemands eindbeslissing behoort, terwijl het steeds de andere partner is die uiteindelijk de beslissing neemt, bv. zij beslist hoe de tuin er zal uitzien terwijl hij degene blijkt te zijn die er het meest in werkt.
    Zowel voor de communicatie als voor de persoonlijke leerprocessen is het nuttig dat men beurtrollen organiseert van de terreinverdeling en dat partners ook de eindverantwoordelijkheid in de beslissing gaan nemen waar ze minder goed in thuis zijn, zoals de man voor het huishouden gedurende een paar weken of maanden. Dit brengt bovendien vertrouwen en afwisseling in de relatie

    3. GEVOELSCOMMUNICATIE


    INLEIDING


    Emotionele communicatie is de derde, moeilijkste en mooiste vorm van communicatie in een optimale relatie of samenwerkingsvorm.

     

    Het doel is om aan elkaar het gevoel te geven of te versterken, dat je samen gelukkig bent met elkaar. Bij de twee vorige communicatievormen komt dit gevoel ook over, maar eerder als neveneffect. Bij gevoelscommunicatie wordt dit direct en bewust nagestreefd,

     

    Deze delicate en kwetsbare maar ongelooflijk belangrijke vorm van communicatie is slechts goed mogelijk wanneer de twee vorige vormen van communicatie (gesprekscommunicatie, ervaringscommunicatie) tot op bevredigende hoogte geslaagd zijn. Want alleen dan is de sfeer voldoende veilig om zichzelf te zijn, d.w.z. zijn eigen gevoeligheden en zijn eigen dromen in al hun volledigheid, aan elkaar te tonen en samen te beleven.


    OMSCHRIJVING


    1. Tijd hebben voor elkaar

     

    Dit is essentieel. Zonder tijd voor de relatie is er in feite geen relatie. Tijdens de verkering let men hier sterk op, maar eens men samenwoont en meer en meer initiatieven samen uitbouwt (samen slapen en eten, huis schikken en onderhouden, kinderen verwekken, verzorgen en opvoeden, sociaal leven uitbouwen) heeft men de illusie dat men veel samen is, maar eigenlijk gaat men steeds meer parallel leven, en verdwijnen de typische face-to-face-activiteiten: men is steeds minder specifiek met elkaar bezig. Altijd is er iets of iemand anders bij.

    Partners die hun relatie optimaal willen houden moeten ervoor zorgen om per week, minstens een avond of liefst een halve dag of meer iets te ondernemen, waarbij ze, zoals tijdens de verkering, enkel en alleen met elkaar bezig zijn. Er zijn koppels die eens per maand een babysit nemen en voor een weekend in een hotel gaan logeren op enkele kilometers van huis, met inbegrip van culturele activiteit voor hen beiden, diner, zich laten bedienen om veel ongestoorde tijd te hebben voor elkaar, urenlang vrijen, enz.


    2. Samen bewust zijn van het mooie dat er is


    Het gaat hier niet zozeer om als individu bewust te worden van het mooie dat er is, maar dit te delen met elkaar. Dit kan op verschillende manieren gebeuren:


    a. Sfeerschepping


    De manier waarop wij de werkelijkheid rondom ons ervaren, hangt veel af van de stemming waarin wij zijn. Het oproepen van bepaalde stemmingen is daarom een belangrijke factor om de schoonheid van de realiteit waarin we ons bevinden duidelijk te maken.


    Het kan beginnen met het scheppen van rust door het rustige tempo en de zee van tijd die men aan elkaar wil besteden, het gebruik van kaarsjes, wierookstokjes, achtergrondmuziek, aangepaste verlichting enz.


    Belangrijk is echter elkaar nu en dan de mededeling te geven hoe gelukkig men in een dergelijke situatie is, eventueel met verlengd oogcontact en het tonen van emoties. Het ophalen van gemeenschappelijke souvenirs, al of niet tijdens het vrijen, schept en versterkt de emotionele band die ze samen hebben, en onderhoudt de verliefdheid.


    Het is eigelijk niet moeilijk om door een sfeer van rust te creëren en elkaar lange tijd in de ogen te kijken, diepe ontroering op te roepen. Men moet goed beseffen dat deze vorm van communicatie niet zozeer bestaat in het overbrengen van nieuwe mededelingen aan elkaar maar veeleer het oproepen is van een stemming in de ander die men zelf ook heeft of sterk nastreeft.


    b. Een gevoel van volmaaktheid oproepen


    Hoewel de dingen in het leven zelden volmaakt zijn, is het belangrijk om een volmaaktheidsgevoel te krijgen. Elke ontroering is uiteindelijk een vaak voorbijgaande illusie zich in een volmaakte situatie te bevinden: verliefdheid, muzikale ontroering enz. De sfeer van volmaaktheid kan dikwijls opgeroepen worden door kleine details. Enerzijds kan het dempen van het licht mogelijk maken iets volmaakter ter ervaren dan het is (volgens ditzelfde principe werkt de opera (‘flou artistique’). Men kan ook aan kleine details denken zoals bloemen, een menu, een klein geschenkje, een speciaal dankwoord, enz.


    Ook is een geestelijke attitude belangrijk. Zodra iemand bv. in een groep of in een relatie opmerkingen maakt over de onvolmaaktheid of de lachwekkendheid van sommige details, verdwijnt bij iedereen eigenlijk de mogelijkheid om in die volmaaktheidsillusie op te stijgen.

     

    Ruzie maken kan in deze context uiteraard niet. Ruzie is eigenlijk een noodcommunicatie. Als een relatie zo'n deuk krijgt, is ze eigenlijk nooit meer dezelfde. Uitspraken als 'eerlijk zijn met jezelf ' en 'als je jezelf nog niet mag zijn' behoren tot de mythes van onze hedendaagse cultuur. Als je eraan toegeeft, wordt je relatie binnen de kortste keren banaal

     

    Het komt erop neer, dat je gedurende de verdere relatie niets mag laten wat je tijdens de verkeringsperiode niet zou hebben gelaten.

    Evenmin mag je iets gaan doen, wat nooit in je zou zijn opgekomen toen je nog verliefd was.


    c. Cultiveren van herinneringen en details


    Van het maken van fotoalbums of een logboek met krantenknipsels of het uitstallen van bepaalde foto’s, het aanleggen van een collectie souvenirs, tot het maken van films en diareportages over gezamenlijke mooie herinneringen, het bijhouden van mappen met souvenirs, teksten...

    Dit zijn allemaal methodes om de mooie dingen die er geweest zijn, meer tot uiting te laten komen,  levendiger en bewuster te maken in onze geest. Bovendien is dat (1) een manier om elkaar direct bewust te maken van ons gevoel. (2) een ongelooflijk compliment doordat we de moeite nemen om dat prachtig moment vast te leggen
     
    3. Bewust mooie ervaringen creëren


    Wanneer men de principes van het gestructureerde gesprek toepast op emotionele herinneringen, dromen, jeugdherinneringen, dan creëert men fantastische aangrijpende ervaringen. Daarbij is een van de belangrijkste punten dat men elkaar ook dromen durft vertellen. Dromen lijken op het eerste gezicht totaal irrealistisch maar achter een droom zit altijd een behoefte of meerdere behoeften.


    De kunst bestaat erin om via herhaaldelijke gestructureerde gesprekken de dromen te laten uitgroeien tot realiseerbare projecten.


    Een groot stuk van de dromen zal zich waarschijnlijk afspelen op erotisch en seksueel gebied. Dit is niet omdat wij seksueel zijn geobsedeerd maar omdat er in de westerse cultuur in het algemeen veel te weinig ruimte wordt geboden aan deze heel belangrijke menselijke behoefte zodat zij zich noodgedwongen moet terugtrekken tot enkele snelle routines in de beslotenheid van de slaapkamer. Hoewel we in onze cultuur in de media voorturend worden geconfronteerd met seks is dit meer manipulatie die men toont dat wat er zich afspeelt tussen 2 mensen in een relatie . Mensen die hun seksualiteit uitbouwen zonder te vervallen in de extremen van het sadomasochisme ontdekken hoe diep deze vorm van ontroering en vooral van communicatie kan zijn en hoe sterk de banden die daaruit ontstaan.


    Het gevoel met elkaar dromen en fantasieën te kunnen beleven, het vertrouwen van de ander te voelen in diens bereidheid om mee te gaan in de fantasieën en de ontroering van de partner, is een van de mooiste ervaringen die er bestaat.

     

    4. Emoties delen

     

    Dit lukt wellicht enkel in een zeer intieme relatie. De techniek streeft er niet alleen naar om samen en bij elkaar mooie ontroeringen uit te lokken, maar elkaar intens het gevoel te geven dat men bewust is van elkaars ontroering, en dat men bewust is dat de ander van jouw ontroering bewust is, enz. Minstens twee ontroeringsbronnen spelen hierbij samen: datgene wat men beleeft, en het besef dat de ander dit weet, weten mag, deelt, mee ontroerd is, enz.

    Geschikte toepassingen hiervoor zijn o.m. erotiek, gemeenschappelijke herinneringen, artistieke ontroering, samen musiceren, enz.

     

    Daarbij speelt men in op het fenomeen dat emotionele toestanden elkaar vaak versterken. De ontroering van de ene, en het beschrijven van de fantasieën en de associaties die dit oproept, kan de ontroering van de ander uitlokken, althans in positieve zin (negatieve ontroeringen zwakken elkaar af: als de ene droevig is, kan de ander zich niet zo gemakkelijk laten gaan in droefheid).
     
     
    WEERSTAND EN MYTHES ROND COMMUNICATIE
     
    - "Communicatie is niet nodig": 
    Er is al een manier om elkaar zachtjes te manipuleren en alles loopt vlot waarom dan veranderen ? Het probleem is hier dat de dag van de consultatie het eigenlijk al vaak te laat is. De drang om te bewijzen dat de fout bij de andere ligt is te groot. Bovendien kan men vaak niet meer tot een openheid bekomen als de ruzie te groot is. Toch is het best mogelijk dat een neurotisch koppel perfect gelukkig is, ( als aan beide behoeften word beantwoord ) dan is er inderdaad geen communicatie nodig, maar hun geluk is meestal tijdelijk. Zoals neurotische personen tijdelijk gelukkig kunnen zijn.
    - "Communicatie is vrijblijvend": Men moet bereid zijn om te groeien en er voor open te staan. Het probleem is dat het moeilijk is toe te geven dat we niet kunnen communiceren. Het is zoals een schrijver die moet leren spreken. De meeste mensen die een relatie beginnen zijn communicatief niet relatie-rijp maar geloven niet dat ze moeten leren communiceren. Door de partners ook apart in therapie te nemen kunnen we hen er op wijzen dat zij ook een mede-verantwoordelijkheid dragen voor de mislukking, maar dit toe tegeven roept veel weerstand op.

    - "Scheiden is de enige oplossing": Onze cultuur geeft aan dat er geen schande is om onze problemen te ontvluchten door een scheiding, het wordt niet gezien als een mislukking. Men geeft vaak aan dat men al genoeg moeite en inspanningen gedaan heeft, en we hebben geleerd ons geluk te vinden in de voorbijgaande pijnlijke momenten en tal van frustraties die men heeft moeten ondergaan. Het probleem zit hier dat we met "moeite" het overtuigen van de andere bedoelen, wat in wezen niet naar een oplossing zoeken is.

    - Vroegtijdige relaties: Hoe vlugger men verkeert als puber hoe groter de kans is dat men die houding ook in latere relaties behoudt. De relatie-puberteit bestaat hierin dat we ons voordurend verzetten, waardoor de communicatie-oefeningen stilzwijgend worden stilgelegd, met fatale gevolgen voor de relatie. Het is op zich niet erg om in zo'n een puberteitsfase te zitten als men het beseft en wil groeien

    - Verliefdheid gaat over in liefde :iefdheid gaat over doordat men eerlijkheid verwoordt met uitschelden en agressie, maar wie wil er nu intiem zijn met iemand die u net zijn minachting heeft getoond? Het zijn niet zelden de beste jonge koppels die later scheiden, omdat ze meer mooie verwachtingen hadden, en er niet in zijn geslaagd ze te verwezenlijken. Communicatie vraagt inspanning, maar kan verliefdheid in stand houden en versterken, zoals een goede pianist toch spontaan kan spelen na vele uren en dagen te hebben geoefend. Verliefdheid is zoals olie voor een motor, en als we de partner volledig accepteren zoals hij is, en niet proberen te helpen of te verbeteren, kunnen we een blijvende mooie liefdesrelatie bekomen, gevoed door een blijvende verliefdheid.